Gevoelens van extreme woede, walging en afschuw bij het horen van bepaalde geluiden. Misofonie heet dat. Jarenlang niet geweten dat deze ‘aandoening’ een officiële naam heeft. Totdat een poos geleden deze term op mijn pad kwam, en na nader onderzoek dit voor mij een feest van herkenning bleek te zijn omdat ik niet de enige mens op aarde ben die hier bij vlagen aan lijdt. Gelukkig in een ietwat milde vorm. Bij het horen van bepaalde geluiden zoals het kraken van een deurscharnier, een onvindbaar geluid in mijn fiets, het tikken van een klok, het storen van een radiozender of bij het piepen van versleten ruitenwissers op het autoraam bekruipt mij het gevoel van acute pijn in mijn borstkas, het gevoel van onmacht (ruitenwissers) en totale onverdraagzaamheid richting het geluid. Geluiden gemaakt door mensen zoals snurken, kuchen en smakken kunnen bij mij zware irritatie uitlokken. Zo heb ik ooit bijna een Chinese hotelkamergenoot van het leven beroofd die keihard snurkend mij keer op keer wakker hield in dat rare hotel in Tashkurgan, aan de Chinees/Pakistaanse grens. (Wat was ik daar überhaupt aan het doen en waarom moest ik samen met deze vage snurkende Chinees een hotelkamer delen?)

“Om misofonie als aandoening te kunnen beschrijven, zijn drie factoren belangrijk. Namelijk een stimulus, een hele heftige emotie en een bepaalde gedraging. De stimulus is het specifieke, uitlokkende geluid waar de aan misofonie lijdende mens zich enorm aan ergert. Het kunnen ‘lichamelijke’ geluiden zijn zoals kauwen, ademhalen, slikken of kuchen maar ook ander repeterend gedrag zoals het sloffen met de voeten over de grond of het getik op een toetsenbord. Daarop volgt dan een extreem heftige reactie met een bepaalde emotie, zoals irritatie, agressie of walging.

Door die heftige emotie hebben misofoniepatiënten vaak het gevoel en de angst om de controle te verliezen. Daarop volgt een bepaald gedrag, het vermijden van het uitlokkende geluid. En het vermijden gaat héél ver. Misofoniepatiënten eten in een andere kamer, slapen in een andere ruimte, vermijden het geluid door harde muziek op te zetten of doen oordoppen in. Kortom: het ontlopen van het geluid bepaalt hun leven en zorgt vaak voor een beperking in het sociaal functioneren en soms zelfs een sociaal isolement.” (geciteerd uit NPO Kennis: “Wat is misofonie?” https://npokennis.nl/longread/7761/wat-is-misofonie)

Nu zie ik mezelf niet als een mysofoniepatiënt zoals hierboven omschreven. Ik eet en slaap niet in een aparte kamer en ik functioneer (hopelijk) nog aardig in de grote boze buitenwereld. Maar ik heb zo nu en dan toch echt serieus last van irritante geluiden…

En dan stel je jezelf de vraag: vanwaar de irritatie en tegelijk liefde voor ongemakkelijke geluiden? Hoe zit het met mijn brein die qua geluid het kaf van het koren scheidt?

Als liefhebber van de wat meer experimentele en extremere muziekstijlen zoals noise, industrial, avant garde, metal, ambient, techno en hardcorepunk worden de oren vaak genoeg en langdurig blootgesteld aan akelige geluiden, dystopische toonstelsels en verfoeilijke dissonante klanken die de meeste mensen ervaren als buitengewoon onaangenaam en vervelend. Hoe kan het dat irritante geluiden verpakt in een compositie dan plots aangename gevoelens van genot en geluk kunnen opwekken? Welke neuron die in de cockpit van mijn neurale membraan aan de stuurknuppels trekt bepaalt of een geluid een signaal van weerzin of blijheid door mijn lichaam jaagt? Wanneer is geluid muziek? Als geluid ‘als muziek in de oren klinkt?’ Te veel vragen. En dat laatste konden we beter aan avant-gardecomponist John Cage vragen. Hij schreef in 1952 het stuk 4’33” (“four minutes, thirty-three seconds“).

Het stuk gaat als volgt: de pianist loopt naar de piano en raakt geen toets aan gedurende 4 minuten en 33 seconden, verdeeld in drie delen. Hij gebruikt een stopwatch, om precies te klokken. In andere woorden: totale stilte in een stuk voor de piano waarbij slechts het toevallig aanwezige en het omgevingsgeluid zoals gekuch van het publiek, schuifelende voeten, voorbijrijdende auto’s of dergelijks hoorbaar is. Dit experiment versterkte bij Cage de opvatting dat absolute stilte niet bestaat zonder zijn complement, geluid. Dus is omgevingsgeluid muziek? Volgens Cage dus wel. Leuk detail: Het werk stond eind 2010 wereldwijd in de belangstelling dankzij een poging om het stuk met Kerst de nummer 1-positie in de Britse hitparade te bezorgen. De actie Cage against the machine, een zinspeling op Rage Against the Machine, leidde helaas net niet tot de eerste plaats. 

Een uitvoering door William Marx van 4’33”

En de Japanse noise artiest Merzbow niet te vergeten. Hij maakt rauwe, knarsende geluidscollages die haast onluisterbaar zijn. Het klinkt als een uitbarstend klankenpalet van knetterend radioruis en scheurend staal uit een instortende fabriek, maar dan door een distortion pedaal geperst en gespeeld op een bij de vuilnis gevonden kapotte gitaar. Luister maar eens naar een van zijn 400 albums: Music For Bondage Performance volumes 1 & 2 bijvoorbeeld. Ik herinner me nog een concert van Merzbow in de oude Patronaat in Haarlem. Heerlijk liggend op de vloer met de ogen gesloten luisterend naar die expliciete gewelddadige geluidslawine op kettingzaag-volume. Schedelsplijtende noise, ik word daar echt gelukkig van. En op de terugweg waarschijnlijk weer klagende over piepende ruitenwissers, hoe ambivalent kun je zijn als brein? Is de compositie “Helikopterstrijkkwartet” van Karl Heinz Stockhausen eigenlijk wel te definiëren als muziek? Daarin cirkelen vier musici rond in de lucht in vier per radio verbonden helikopters. Zo word het spelen van tremolo’s en glissando’s door het strijkkwartet gecombineerd met het geluid van de rotorbladen.

Het verwonderlijke van het menselijke gehoor is dat de processen die geluid verwerken tot aangenaam of onaangenaam, ook aan verandering zijn onderheven. Dit ondervind ik aan den lijve als kersverse vader. In het verleden beleefde ik het gekrijs van andermans baby als onverteerbaar Satansgejammer, maar nu kan ik mijn eigen jonge zuigeling zonder irritatie kalmeren als deze instinctief krijst om hulp of moedermelk. Nog een vorm van selectieve misofonie ervaar ik tijdens mijn werk als elektrotechnisch installateur waarbij ik zonder moeite zelf vrolijk de boor en slijpmachines inzet, maar zodra een collega deze gebruikt in dezelfde ruimte ik volschiet in pijn, afschuw en irritatie. 

Het Amsterdam UMC heeft sinds kort een heuse behandeling voor misofonie ontwikkeld en biedt deze aan in een vorm van een dagbehandeling bestaande uit cognitieve gedragstherapie en psychomotorische therapie. De patiënt leert hier omgaan met irritatie. Voor een opname voel ik mezelf nog niet patiënt genoeg. Ik leer er maar mee te leven om dagelijks de borrelende demonische chaos van omgevingsgeluiden te trotseren. 

Zowel muziek als geluid kunnen je fysieke en mentale staat behoorlijk beïnvloeden. Dus wat is wijsheid? Laat ik dan maar tevergeefs blijven proberen om ieder geluid als muziek in de oren te laten klinken en zo mijn tijd op deze gezellige planeet vol moed uit te zitten, hoe lastig dat soms ook kan zijn. “Without music to decorate it, time is just a bunch of boring production deadlines or dates by which bills must be paid”, aldus Frank Zappa, één van mijn grote muzikale helden. So be it…

0 Shares:
You May Also Like
Lees verhaal

Orla Gartland – ‘Woman on the Internet’

Terwijl jongeren constant op de gevaren van het internet worden gewezen, voelde Orla Gartland zich er al vroeg comfortabel. Met ‘Woman on the Internet’ legt de Ierse zangeres en songwriter een arm om de schouder van luisteraars die hetzelfde doormaken als zij.