DE CULTUUR ACHTER HET KUNST & CULTUURBELEID BINNEN DE KOM VOLENDAM (Deel II)

“Het grote probleem van Urk is het gebrek aan zelfkritiek en zelftwijfel. (…) Ironisch genoeg kan het dorp alleen maar overleven als dat gedrag in stand wordt gehouden. Het is dat of opgaan in de buitenwereld.”
Een in Zwolle studerende Urker in Matthias Declercqs De ontdekking van Urk (2021) (p.113).

Declercq zelf (p.95):
“Urk verzet zich tegen de buitenwereld, dat klopt, maar Urk verzet zich ook tegen de binnenwereld, tegen al wie zaagt aan de poten van de status-quo.”

INLEIDING

Gemeenteraadsverkiezingen d.d. 16 maart 2022
In verband met de komende gemeenteraadsverkiezingen agendeerde ik in Deel I https://www.en-clave.nl/de-cultuur-achter-het-kunst-cultuurbeleid-binnen-de-kom-volendam-deel-i/ de beleidsmatig sterk achterblijvende investeringen in kunst & cultuur binnen de kom Volendam (en wees ik het in de visserij gewortelde ‘financieel conservatisme’ aan als één van de oorzaken). Dat geldt dus zowel voor het kunst & cultuur aanbod binnen het basis en voortgezet onderwijs van onderwijsmonopolist SKOV, als om het kunst & cultuurbeleid van de gemeente Edam-Volendam. Dit Deel II gaat over de achterliggende, brede culturele oorzaken van beide.

Relaties met eerdere publicaties
Deze serie sluit aan op mijn eerdere 2REWIND & enClave-artikelen waar ik met behulp van het cultuurmodel van organisatiepsycholoog Geert Hofstede (1928 – 2020) dat bestaat uit vijf tweepolige dimensies naar verschillende aspecten van de Volendamse cultuur heb gekeken. Hierna ligt de focus dus op een culturele verklaring voor twee los van elkaar staande feiten die wel in een overeenkomstige denkrichting lijken te wijzen: de bij de gemeente Edam-Volendam zo sterk (meer dan 50%!) achterblijvende investeringen in kunst & cultuur, en wat betreft onderwijsmonopolist de SKOV: het smallere onderwijsaanbod kunst & cultuurvakken.

(Bewust) gemiste beleidsmatige interventiemogelijkheden
Ondanks verschillende maatschappelijke signalen (sociaal-culturele achterstand, mager burgerschapsonderwijs) zijn de beleidsmatige mogelijkheden om tegenwicht te bieden aan onze cultureel bepaalde lage belangstelling voor kunst & cultuur tot op heden dus structureel gemist. Dan heb ik het over de strategische keuzes van Volendams enige onderwijsaanbieder de SKOV, en de grotendeels door Volendamse politieke partijen CDA, VD’80 en Lijst Kras bepaalde politieke besluitvorming van de afgelopen decennia. Luidt de motie van 8 november 2021 (voor intensivering van het huidige kunst & cultuurbeleid) een ommekeer in? Het jaarlijkse verschil met vergelijkbare gemeenten bedraagt E1.116.000! (E55 – E24 is E31 x 36.000).

Werkwijze
Ik laat mij in dit Deel II leiden door drie vragen. Twee daarvan, vragen 2.a en 2.b heb ik schriftelijk ook voorgelegd aan vijf (ex-)politici van de drie Volendamse partijen: CDA (de CDA-wethouder interviewde ik al in 2019) https://www.en-clave.nl/het-cultuurbeleid-binnen-de-kom-volendam/, VD’80 en Lijst Kras. Ook aan de orde komt in hoeverre de openingscitaten van toepassing zijn op Volendam. Vraag 1 bevat de kern.

VRAGEN

Vraag 1
Wat zijn de brede culturele oorzaken van enerzijds de achterblijvende uitgaven voor het kunst & cultuurbeleid van de gemeente Edam-Volendam en anderzijds het beperkte onderwijsaanbod kunst & cultuurvakken van de SKOV?

Antwoord 1
A. Een Sterke Onzekerheidsvermijding
Op basis van zijn wereldwijde onderzoek bij IBM uit de jaren zeventig linkt Hofstede een Sterke Onzekerheidsvermijding aan Rooms-katholicisme.
Onzekerheidsvermijding is de mate waarin leden van een cultuur zich bedreigd voelen door onzekere of onbekende situaties: dit gevoel wordt onder andere uitgedrukt in nerveuze spanning en in een behoefte aan voorspelbaarheid: aan formele en informele regels.
In Deel I had ik het over een mogelijk verband tussen de weinig innovatief lijkende economie en de lage investeringen in kunst & cultuur in Volendam. De wortel van beide verschijnselen lijkt dezelfde: een Sterke Onzekerheidsvermijding.

Hofstede lijkt het binnen deze dimensie essentiële onderscheid tussen angst en vrees te hebben ontleend aan de negentiende eeuwse Deense filosoof Søren Kierkegaard. Vrees heb je voor iets specifieks en angst voel je voor het onbestemde en is meer ingebeeld. Het ondernemersrisico gaat over vrees, is specifiek en maakt geen onderdeel uit van de dimensie Onzekerheidsvermijding. Een beeld als een tsunami aan islamitische immigranten (dixit Wilders) dat bij veel Volendammers angst oproept, valt daar wel onder. Om existentiële angst zoveel mogelijk weg te nemen, biedt het rooms-katholicisme haar parochianen meer duidelijkheid dan de meeste protestantse kerken haar leden. Zelfs wanneer Volendammers niet meer gelovig zijn, blijven zij vanuit cultureel oogpunt gehecht aan duidelijkheid. Deze lage tolerantie voor het onvoorspelbare is niet natuurlijk maar cultureel.

Onzekerheidsvermijding: Algemene normen binnen gezin, school en werk
De inleidende paragraaf bij mijn interview met de CDA-wethouder bevat een tabel 1 (bron: Geert Hofstedes ‘Allemaal Andersdenkenden (2001)’. Daarin wordt de mate van Onzekerheidsvermijding van een cultuur wat betreft Algemene normen binnen gezin, school en werk op veertien verschillende punten binnen een tweepolige dimensie met elkaar vergeleken. De volledige tabellen vind je hier: https://www.en-clave.nl/het-cultuurbeleid-binnen-de-kom-volendam/ Hierna twee kenmerken uit tabel 1:

Wat anders is, is interessant (zwakke Onzekerheidsvermijding)
versus
Wat anders is, is gevaarlijk (sterke Onzekerheidsvermijding)

Tolerantie tegenover afwijkende en innovatieve ideeën en dito gedrag (zwakke Onzekerheidsvermijding)
versus
Afwijkende ideeën en gedrag worden onderdrukt; weerstand tegenover innovatie (sterke Onzekerheidsvermijding).

Met voornoemde twee kenmerken stuiten wij op de wortel van ons conservatieve kunst & cultuurbeleid. Hebben het orthodoxe Rooms-katholicisme en het financieel conservatieve element uit de visserij (zie Deel I) elkaar in de Volendamse politiek gevonden? Bestaat er een stilzwijgende afspraak tussen de drie Volendamse politieke partijen om dit onderwerp (substantieel meer geld voor kunst & cultuur) bij voorbaat te depolitiseren? Of kan dit thema het gros van de leden van deze Volendamse politieke partijen eigenlijk helemaal niets schelen? In haar verkiezingsprogramma wijdt grootste partij Lijst Kras niet één zin aan het kunst & cultuurbeleid. Het lokale PvdA geeft aan meer geld voor kunst & cultuurbeleid te willen. GroenLinks wil dat ook. De verkiezingsprogramma’s van het CDA en VD’80 waren ten tijde van het afsluiten van deze post nog niet gepubliceerd.

B. Maatschappijbreed chauvinisme als beschermlaag
Gebrek aan zelfkritiek en zelftwijfel
De eerste zin van citaat 1 luidde: “Het grote probleem van Urk is het gebrek aan zelfkritiek en zelftwijfel. (…)”. Ik denk dat dit, tot op zekere hoogte, ook voor Volendam geldt. De gemiddelde Volendammer wordt cultureel opgevoed met een aan chauvinisme grenzend beeld van zijn eigen geboortedorp. Dat heeft een grote invloed op je sociale identiteit. Zelf werd ik grootgebracht tijdens de voor Volendam zeer succesvolle jaren zeventig, waarbij de jeugd cultureel het voortouw nam. Volendam profiteerde hier van zijn hoge geboortecijfer dat inmiddels niet meer afwijkt van het Nederlands gemiddelde. Lopen toekomstige Volendammers het risico om te moeten teren op prestaties (sport, muziek, kunst & cultuur) uit het verleden?

Waar en wanneer slaat chauvinisme om in narcisme?
In zijn Enclave Volendam: het verhaal van een dorp (2013), vertelde Boudewijn Smid het verhaal dat Volendammers mogelijk door de kunstschilders zijn gaan geloven dat ze bijzonder zijn. Een interessante hypothese. Chauvinisme kan in ieder geval uitmonden in een gebrek aan culturele zelfkritiek en zelftwijfel. Zijn Volendammers vanuit cultureel oogpunt zelfgenoegzaam? Hoe verhoudt de liefde voor zichzelf zich tot de angst voor de ander of het andere? Ligt, wanneer je blijft graven, de angst voor de vreemde en het vreemde uiteindelijk ten grondslag aan onze cultureel bepaalde geringe belangstelling voor kunst & cultuur? Kunnen wij ons alleen bijzonder wanen door ons op te blazen en op de borst te kloppen en anderen links te laten liggen? Wanneer en waar slaat de liefde voor zichzelf en het eigene van chauvinisme om in narcisme?

Culturele opvoeding en sociale identiteit
Een culturele opvoeding vormt je sociale identiteit en bepaalt deels ook je zelfbeeld. Gepaste trots hoeft geen probleem zijn, wanneer je uiteindelijk ook maar leert om kritisch naar je eigen cultuur te kijken, deze te bevragen, deze mogelijk zelfs daadwerkelijk te verrijken en deze in zekere zin uiteindelijk ook te leren relativeren. En vooral dat laatste lijken Urkers en Volendammers nu net niet te willen. Worden kinderen met een culturele belangstelling in Volendam daarom minder goed begeleid dan de kinderen die liever sporten? Is het feit dat een voormalig onderwijzer en schooldirecteur met een veertigjarig dienstverband bij de SKOV, als fractievoorzitter van de op dit ogenblik grootste coalitiepartij, pal lijkt te staan voor dit karige gemeentelijke kunst & cultuurbeleid typerend voor hoe ook de SKOV, haar directeuren en onderwijzers tegenover kunst & cultuur staan?

Tekening: Donna Schilder

Intermezzo
Voor een vollediger beeld en ter afwisseling schets ik de band tussen de Volendammer en zijn geliefde Volendam eens met behulp van een speels bedoelde vergelijking.

Een zelfvoldane puul in zijn verwarmde vijver?
Het culturele chauvinisme van de Volendammer beschermt hem en zijn cultuur tegen kritiek van buiten (zie eerste zin citaat 1). De beschermende werking van dit chauvinisme zou je kunnen vergelijken met die van het onderhuidse vet van een eend (Volendams: puul) die hem tegen het koude water beschermt. Het beschermt de Volendammer tegen de sceptische buitenwereld (het koude water). Ik heb een zwak voor eenden. Donald Duck, die altijd in zijn blote kont liep maar als hij ging zwemmen een badpak aantrok, is een jeugdheld. De aan zijn aangeboren levenslust, oorspronkelijke brutaliteit, flinke geluid en feloranje snavel direct herkenbare, dominante Brijkkie-puul is eerder ontwapenend en vertederend dan storend. Met de snavel iets in de lucht straalt hij zelfvertrouwen uit. Hij keek er ook geenszins van op dat kunstschilders hem van heinde en verre in zijn natuurlijke habitat opzochten om zijn kleurenpracht vast te leggen.

Dagelijks gezamenlijk badderen
Tijdens het gezamenlijke zaterdagse bad in de verwarmde dorpsvijver wordt onder urenlang niet aflatend gekwek de kritiek van buiten van de veren gewassen. Een deel van dit luide gesnater wordt door de goed ingevoerde, invloedrijke Nieuwe Snater tegen een kleine vergoeding kritiekloos opgetekend. Dit ter vermaak van de gehele populatie want het dient wel gezellig te blijven. Dissonanten worden niet gewaardeerd. De afwezigheid van elke kritische noot vormde ook het belangrijkste kenmerk van het driejaarlijkse avondvullende festival de Zingende Eend waar die typische Brijkkie sound en haar meest verkopende vertegenwoordigers tegen een kleine vergoeding immer acte de présence gaven. Zoo van het plaatje. Vooral de eenden die niet graag verrast willen worden, de meerderheid, houden daar ontzettend van. Vanwege de verwarmde vijver maken ook steeds minder Brijkkie-eenden de vermoeiende trek naar het Zuiden. Zij die dit nog wel doen maken zich zorgen, en wijzen erop dat de andere eenden hun oriëntatiegevoel, wijde blik en geweldige conditie dreigen te verliezen.

C. Conclusie ofwel een kernachtig antwoord op vraag 1

Vanuit een Sterke Onzekerheidsvermijding lijkt een weerstand tegen innovatie en nieuwe ideeën samen met ons spreekwoordelijke chauvinisme te leiden tot een lage interesse in kunst & cultuur. Een sociaal-culturele achterstand, een zekere wereldvreemdheid en een politieke voorkeur voor extreemrechts kunnen daarmee samenhangen. Moet je als school en gemeente niet proberen om daar iets aan te doen? De hoogte van de uitgaven voor kunst & cultuurbeleid dienen door de gemeente in ieder geval binnen een bepaalde overgangsperiode in overeenstemming te worden gebracht met die van vergelijkbare gemeenten (comply or explain). Het is echter de SKOV die hier de grootste verantwoordelijkheid draagt. Een culturele opvoeding vormt je sociale identiteit en bepaalt (deels) ook je zelfbeeld. Gepaste trots hoeft geen probleem te zijn, wanneer je uiteindelijk ook maar leert om kritisch naar je eigen cultuur te kijken.

Vraag 2.a
Welke leidende gedachte (‘ideologie’) hanteerde of hanteert u als politicus van een van de in Edam-Volendam traditioneel dominante Volendamse partijen als CDA, VD’80 en Lijst Kras om deze sterk achterblijvende uitgaven voor kunst & cultuur te (blijven) verdedigen?

Antwoord 2.a
Wat was de oorzaak van dit grote verschil tussen Volendam en vergelijkbare gemeenten?, was december 2019 de eerste vraag die ik aan de huidige CDA-wethouder Cultuur stelde. Het was historisch zo gegroeid was het antwoord.

Maar ergens is het dus laag begonnen. Wanneer?, en waarom zo laag? Vanaf 1982 tot op heden werden de wethouders Cultuur achtereenvolgens door de volgende partijen geleverd: eerst VD’80 (achttien jaar: één wethouder), vervolgens PvdA (acht jaar: twee wethouders) en nu CDA (inmiddels dertien jaar: twee wethouders). Het grootste gedeelte van deze veertig jaar waren de wethouders Cultuur dus afkomstig uit de Volendamse partijen. Dat zij grotendeels verantwoordelijk zijn voor het beleid tot op heden is evident.

Ik heb vraag 2.a en 2.b schriftelijk voorgelegd aan vijf (ex-)politici. Telkens twee leden van alle drie voornoemde Volendamse politieke partijen (incl. de CDA-wethouder Cultuur die ik in 2019 al interviewde). Van drie van hen kreeg ik een reactie. Geen van drieën gaf een (direct) antwoord op vraag 2.a. Een respondent wees erop dat er in vergelijking met sport nu eenmaal veel minder subsidies voor kunst & cultuur worden aangevraagd (zie ook antwoord op vraag 2.b). Dat zou niet-gebruikte subsidieruimte voor culturele activiteiten impliceren. Maar het bruggenhoofd van de tegencultuur (term Boudewijn Smid), cultuurpodium PX, wil al jaren subsidie om een vernieuwend cultureel programma aan te kunnen bieden. Sterker nog, de gemeente lijkt het moeilijk te vinden het podium te erkennen als officieel erkend poppodium, terwijl juist dit een onweerlegbaar feit is (lid van de VNPF, lid van NH Pop, talentontwikkelaar). Cultuurpodium PX is als ongesubsidieerd poppodium een unicum in Nederland.
Het signaal vanuit de culturele organisaties in Edam-Volendam is dat de vrijwilligers op hun tandvlees lopen. Er is geen nieuwe aanwas. Meer geld is hiermee niet een wens, het is een vereiste. Meerdere organisaties zullen binnen nu en de volgende verkiezingen simpelweg instorten. De door deze alarmerende signalen ingegeven door het lokale GroenLinks d.d. 1 juli 2021 ingediende motie (meer budget voor kunst & cultuur) werd door de gemeenteraad unaniem verworpen.

Een tweede respondent gaf geen verklaring voor het huidige beleid maar was vanwege de aangenomen motie d.d. 8 november 2021 optimistisch over de toekomst van het kunst & cultuurbeleid. Omdat ik de lat hoger leg, ben ik pessimistischer. Wat wij nodig hebben is een brede cultuuromslag, een soort cultureel reveille. Maar is het huidige Volendam daar wel toe in staat, en in dat geval, toe bereid?

Hoewel dat natuurlijk door iedere lokale (ex-)politicus van de hand zal worden gewezen, vermoed ik zelf meer iets als de volgende gedachtegang:

Wij Volendammers (incl. politici) zijn nou eenmaal anders, en omdat onze unieke traditionele cultuur onder druk staat, kiezen wij er als gemeenteraadsfractie (en ik als gemeenteraadslid) vooral voor om middels subsidies in ons erfgoed te investeren. Dat doen we niet in een wat meer experimenteel muziek- & theateraanbod in cultuurpodium PX. Invloedrijke horecaondernemers op de Dijk vinden dat er dan sprake is van oneerlijke concurrentie. Verder vertrouwen wij (of ik) op ons hogere percentage vrijwilligers. De begroting van het kunst & cultuurbeleid van het verleden blijft uitgangspunt (de verhoging lijkt een soort jaarlijkse indexatie). Dit laatste omdat wij als fractie (en ik als gemeenteraadslid) belastingverhoging om het kunst & cultuurbeleid uit te bouwen politiek onverkoopbaar achten. Het politieke risico om bij de aanstaande gemeenteraadsverkiezingen rechts te worden ingehaald is bovendien te groot. Verder vertrouwen wij erop dat initiatieven uit de gemeenschap komen. Wij (of ik) geloven vanuit onze politieke overtuiging niet in sturend overheidsbeleid op dit punt.

Ik nodig ieder gemeenteraadslid of de wethouder uit om het bovenstaande gemotiveerd en schriftelijk te weerleggen.
De CDA-wethouder wees erop dat de overdracht van cultureel kapitaal (term Bourdieu) vooral binnen het gezin plaatsvindt. Maar stel nou dat dit om cultureel bepaalde redenen (zie vraag 1) niet of in onvoldoende mate gebeurt? Wat doe je dan als onderwijsinstelling en/of wethouder Cultuur? Laat je het dan maar zo, of probeer je toch om dat te compenseren?

Vraag 2.b
Waarom wordt er door de gemeente Edam-Volendam meer dan in Nederland geïnvesteerd in sport (E74 p/p), maar veel minder dan in Nederland in cultuur (E24 p/p versus 55 p/p)?

Antwoord 2.b
Is er in Volendam sprake van een uitruil tussen sport en cultuur, en zo ja is dat niet bezwaarlijk? Twee respondenten gaven aan dat Volendammers nu eenmaal meer hebben met sport dan met kunst & cultuur. Een respondent met veel ervaring in de culturele sector vindt dat meer sport en daardoor minder cultuur geen probleem hoeft te zijn (zie ook antwoord 2.a). Maar geldt dit ook wanneer er sprake is van een sociaal-culturele achterstand? In Deel III zal blijken dat hier ook politieke risico’s aan kleven. Iedereen zet zijn geld op het gezamenlijke succes (teamsport), terwijl niemand zich verantwoordelijk toont voor een mogelijk gezamenlijk falen (gebrekkige culturele vorming kinderen). En natuurlijk is het veel gemakkelijker om als school kinderen (en ouders) gewoon maar te geven wat zij willen. Maar benadeel je deze kinderen en uiteindelijk onze gemeenschap daar niet mee?

BESLUIT

Een Sterke Onzekerheidsvermijding biedt een brede culturele verklaring voor onze flink achterblijvende uitgaven voor kunst & cultuur. Ondanks de maatschappelijke risico’s – o.a. een grotere sociaal-culturele achterstand en een sterkere politieke voorkeur voor extreemrechts – lijken onderwijs en gemeente daar geen tegenwicht aan te willen bieden. Zowel het huidige kunst & cultuuronderwijs van de SKOV als ook het cultuurbeleid van de gemeente vormt een generatie calculerende kiezers die ervan overtuigd zijn dat kunst & cultuur onbelangrijk zijn, en je bovendien maar op rare ideeën kunnen brengen. Het gevaar van een vicieuze cirkel lijkt hier niet denkbeeldig. De uitgaven van de gemeente Edam-Volendam per hoofd van de bevolking voor kunst & cultuur zouden ongeveer gelijk (en niet minder dan 50%) moeten zijn aan die van vergelijkbare gemeenten. Voldoe als gemeente(bestuur) aan de norm of leg zorgvuldig en financieel onderbouwd uit waarom je ervan afwijkt (comply or explain).

P.S.: Gaan de redacteuren van onze weekkranten deze sterk achterblijvende uitgaven voor kunst & cultuur ook agenderen? En gaan de L.O.V.E-medewerkers de discussieavond in de PX Waar staat de kunst? onder leiding van schrijver en televisiemaker Özcan Akyol via de televisie verslaan?
(Wordt vervolgd)

0 Shares:
You May Also Like
Lees verhaal

Berlijn is meer dan worst, bier en de muur

Op het eerste oog is Berlijn een ruige stad met veel geschiedenis en niets is minder waar. Maar wat veel mensen niet weten is dat de stad veel verborgen parels bevat welke niet op iedere website aangeschreven staan.