De naam Napoleon Bonaparte staat in ons collectieve bewustzijn gegrift: je bent ofwel bekend met de roddel over zijn korte statuur, ofwel met zijn rol als heerser over het slagveld en — voor korte tijd — Frankrijk en Europa, en in het ergste geval ben je slechts bekend met de gelijknamige snoepjes. En god verhoede dat je bij het horen van zijn naam alleen denkt aan de film Napoleon Dynamite (2004). Één ding is duidelijk: zonder Napoleon had de wereld er heel anders uitgezien.
Even een spoedcursus Napoleon (spoiler alert): Napoleon Bonaparte kwam tot rijping in de periode na de Franse Revolutie, won meerdere veldslagen, pleegde een coupe, kroonde zichzelf tot Keizer van Frankrijk, veroverde een groot deel van Europa, werd door veel Fransen geliefd, en door evenveel Fransen gehaat. In Nederland liet hij ook zijn sporen na, aangezien we onze achternamen te danken hebben aan Napoleon (ingevoerd in 1811), maar ook de invoering van universele stratenplannen en huisnummers. Napoleon’s zegetocht werd tot stilstand gebracht in Rusland tijdens de barre winter van 1812, waarbij ruim 300,000 Franse soldaten overleden door ziekte, kou en honger. Bij terugkomst in Frankrijk werd Napoleon verbannen naar het eiland Elba, maar na 10 maanden was hij zijn ballingschap zat (hij werd nauwelijks als gevangene behandeld) en kwam terug naar zijn moederland, waar hij door zijn oude legerleiding als held werd onthaald. Het definitieve einde voor Napoleon op het wereldtoneel kwam op 18 juni 1815, bij de Slag bij Waterloo, waar zo’n 50.000 soldaten stierven (vol joie de vivre vereeuwigd door ABBA). Na Waterloo werd Napoleon gevangen genomen door de Engelsen, en werd hij voorgoed verbannen naar het eiland St. Helena (waar hij iets beter in de gaten werd gehouden dan op Elba). Hier stierf hij op 5 mei 1821. 

Het script van Ridley Scott’s Napoleon is gebaseerd op een legendarische, doch ongerealiseerde verfilming ontsprongen uit het brein van Stanley Kubrick. Steven Spielberg was van plan om Kubrick’s script voor HBO uit te werken tot een meerdelige tv-serie, een project dat vooralsnog in de steigers staat. Dit had een betere vorm geweest, aangezien Scott te gefixeerd is op de chronologie rondom Napoleon, en zijn omvangrijke nalatenschap. Een geschiedenis die naar het blijkt niet in 2,5 uur is te vatten. Om het leven van Napoleon en Joséphine meer eer aan te doen had de serie een betere vorm geweest. 

In zijn film focust Ridley Scott op de relatie tussen Napoleon en zijn eerste echtgenote en grote liefde Joséphine de Beauharnais. Scott lijkt te impliceren dat Napoleon zijn machtslust, overwinningsdrang en charisma te danken heeft gehad aan de gecompliceerde liefdesrelatie die hij had met Joséphine (met verve gespeeld door Vanessa Kirby), maar gedurende de film is het onduidelijk waar hun relatie op is gebaseerd. Is het gewenning, liefde, of passie? Of koos Joséphine simpelweg ervoor om Napoleon trouw te blijven om verzekerd te zijn van een leven vol luxe en overdaad? De onwetendheid van de regisseur sijpelt door in de film: Joséphine’s voortijdige dood is ontdaan van gevoel en emotie, ondanks de tweeënhalf-uur-durende kijkervaring. De echte Joséphine was vele malen interessanter en authentieker dan de film ons doet geloven. Helaas krijgen we nooit een scene met haar alleen.
De man die de film eigenhandig redt is Joaquin Phoenix. Als Phoenix een film lang alleen maar broodjes pindakaas zou smeren zou het nog te gek zijn. Maar Phoenix is ook een method actor, inclusief eigenaardigheden, welke zijn verwerkt in zijn vertolking van Napoleon. Deze zouden hun effect hebben als er iets was om mee te werken, maar zonder overheersende narratief komt Phoenix’s Napoleon soms over als een eenzaam en opzichzelfstaand figuur, en niet als de charismatische leider en volksmenner die hij moet zijn geweest.

Een ander probleem is de gesproken taal in de film: Phoenix spreekt Amerikaans, maar een aantal Fransen spreekt the Queen’s English. Soms absurd, en op zijn best ironisch, aangezien de Fransen de Engelsen haatten, en vice versa. Niemand verwacht vloeiend Frans van Joaquin Phoenix, maar Ridley Scott maakt het wel heel bont wanneer de Russen ook Engels gaan praten tegen elkaar, en een Fransman en Oostenrijker kort wat Duits met elkaar uitwisselen. Dat laatste had prima geweest, als niet de héle film Engelstalig had geweest, op die scene na. Oftewel: Ridley Scott begreep op voorhand wel degelijk de ideologische en culturele verschillen tussen alle speel- en taalvlakken, maar heeft voor het gemak voor het Engels gekozen over de hele linie. Op enkele scenes na dus. De woorden Frans door de hele film heen zijn op 1 hand te tellen, maar dit resulteert hier en daar in absurde situaties, bijvoorbeeld wanneer de Fransen en de Engelsen elkaar te lijf gaan in dezelfde taal, en elkaar toeroepen: “For the motherland!” Of wanneer de Russen zich opeens terugtreken onder een luid “Retreat!” (inclusief Russisch accent).

De vraag die rest na het bioscoopbezoek is tweeledig: wat is de essentie van de film? En ten tweede: waarom kiest Ridley Scott ervoor om Joséphine de drijvende kracht achter het verhaal te maken, zonder haar de verdiende tijd te geven op het scherm. Het resultaat is een warrig geheel, zonder ziel. Toegegeven, de film zit bomvol prachtige kostuums en sets, en heeft een aantal memorabele scenes, zoals de slag bij Austerlitz. Maar als je mythologiseert, doe het dan goed en groots, zonder concessies en op meeslepende wijze. Maar de mythe die tussen het wal en het schip valt is vlees noch vis, en neemt haar fictie noch haar historiciteit serieus. Historici vielen dan ook over de historische incorrectheid van de film, zo vuurde Napoleon bijvoorbeeld nooit kanonskogels af op de piramides in Egypte (een absurde scene), en rook hij hoogstwaarschijnlijk ook niet aan mummies (eveneens een absurde scene). De historische oneffenheden waren geen probleem geweest, als het uitgangspunt van de film enigszins duidelijk had geweest. Maar in zijn gebrek aan visie voorziet Ridley Scott ruimschoots in wazigheden, en minder in intellectuele of artistieke exploraties van de mens Napoleon en zijn nalatenschap.

Het laatste vraagteken waarmee de kijker wordt geconfronteerd is tijdens de aftiteling, wanneer Ridley Scott de dodentallen onder het Napoleontische regime opsomt: de soldaten die zijn gesneuveld in de veldslagen waarbij Napoleon betrokken was (ruim 600,000). Na een 2,5-uur-durend epos over de menselijkheid en de onvolledigheden van de man Napoleon, wordt deze in de allerlaatste minuut van de film gereduceerd tot een tiran. Scott moet weten dat de machinaties achter oorlog en vrede halsstarriger en gecompliceerder zijn dan de acties en wispelturigheden van één man en zijn echtgenote. Het is alsof de regisseur niet kon kiezen: ligt de focus op de zwaktes en menselijkheid van Napoleon en Joséphine? Of mag Napoleon juist worden gemythologiseerd als betoverend en charismatisch gemeengoed? Is Napoleon een biopic, of een epos? Frustrerend genoeg blijft dit in het midden.

De mythe is mooier dan het weeskind dat de waarheid heet. Sterker nog, het geprepareerde of aangezette verhaal wint nagenoeg altijd van de gecompliceerde, wispelturige en — bovenal — menselijke realiteit. Zoals de adelaar voor eeuwig op zijn machtigst lijkt nadat de taxidermist ermee aan de slag is geweest. Maar zet je die adelaar achter een vitrine, hoog en onaantastbaar, of zet je hem op zolder onder een laken, overgeleverd aan de elementen? Alles daartussen is de moeite nauwelijks waard, je zet de adelaar niet op de kinderkamer; de mythe mag niet bezwijken onder de barre waarheid. Toon ons de waarheid, óf toon ons de mythe.

0 Shares:
You May Also Like
Lees verhaal

DAS LEHRERZIMMER

Met de beste bedoelingen heel erg miskleunen. Heel erg bevlogen voor de klasstaan wil niet zeggen dat je…
Lees verhaal

Nomadland (2020)

Drievoudig Oscarwinnaar "Nomadland" is een film over het project "Amerika", met een diepe en doorvoelde empathische boodschap.