Airpods, check. Telefoon in de hand, check. Geen richting aangeven, check. Blauwe voorband? Check. 

Er is een nieuwe verkeersgebruiker in de stad: de Swapfietser. Ze rijden door rood zonder om zich heen te kijken, ze zwabberen van links naar rechts op het fietspad omdat ze aan het appen zijn op hun iPhone, ze zijn jong of yup, vaak expats, en ze lijken niet om de stad te geven waarin ze fietsen. Tot overmaat van ramp parkeren ze hun fiets vaker wel dan niet pontificaal in het midden van de stoep, of gewoon dwars voor een etalage. Swapfietsers zijn de BMW-chauffeurs van het fietsverkeer.

Het idee voor Swapfiets is innovatief en idealistisch: voor een vast bedrag per maand huur je een fiets van Swapfiets, en zij zorgen ervoor dat je je nooit meer zorgen hoeft te maken als je fiets het laat afweten. Deze wordt namelijk opgehaald en gerepareerd in het geval van een lekke band, een kapot licht, of een kromme bagagedrager. Het resultaat: minder roestige tweewielers en zwerffietsen op straat, minder diefstal van Swapfietsen, geen reparatiekosten voor de gebruiker, en geen gehannes met je fiets waarvan de ketting het eens in de zoveel tijd begeeft. Voor €16,90 per maand heb je in Amsterdam een Swapfiets-abonnement, waarbij je gebruik mag maken van hun “robuuste omafiets met terugtraprem”. Per jaar kost dit abonnement dus €222,30 (inclusief de eenmalige aanbetaling van €19,50). Als je niet stijl achterover slaat van dit bedrag behoor jij mogelijk tot de Swapfiets-doelgroep. Ter informatie: het barrel waar ik al vijf jaar op rondfiets kostte bij aankoop een vierde van dit bedrag, en aan reparatiekosten misschien de helft. Maar de Swapfietser wil geen barrel: ze willen nieuw, fatsoenlijk en zorgeloos.

Toch is er iets geweldigs aan het worden geconfronteerd met de kleine zorgen des levens. Er wordt een beroep gedaan op je vindingrijkheid, je zelfredzaamheid: je hersenen moeten kraken, je bent op jezelf aangewezen. De zorgeloosheid die Swapfiets garandeert wordt gezien als een geleverde dienst, maar de werkelijkheid is dat de Swapfiets-gebruiker met de handen in het haar staat als de ketting van hun fiets valt. Het is het 21-eeuwse equivalent van de auto aan de kant zetten als de TomTom uitvalt, of het geven van een 1-ster-review op de website van het reisbureau omdat op een avond de desserts op waren bij de food bar tijdens je volledig verzorgde reis naar Mallorca. In andere woorden, het is meer schouderophalende onkunde aan de zijde van de fietser dan noodzakelijkheid aan de kant van Swapfiets. Dit bedrijf had twintig jaar geleden niet kunnen bestaan, je lekke band plakte je zelf.

Swapfiets en de ‘vloeibare moderniteit

De Swapfiets kondigt een nieuwe, bredere ontwikkeling aan, omschreven door de Pools-Britse socioloog en filosoof Zygmunt Bauman als de opkomst van de ‘vloeibare moderniteit’. Een kenmerk hiervan is dat er constant vluchtige verbindingen worden aangegaan die even gemakkelijk weer worden verbroken. Denk Netflix-abonnementen, Tinder-dates, en (digitale) sociale netwerken. Het gigantische commerciële aanbod onder het Westerse kapitalisme, en de 21-eeuwse globalisering, gaat hand in hand met onzekerheid en een permanente angst, waarin loyaliteit en onbuigzaamheid tot zwaktes zijn verworden. Voortbouwend op Baumans filosofie beargumenteert Pieter Lagerwaard in De Groene Amsterdammer dat de Swapfiets tevens symbool staat voor de ontworteling van de moderne stadsmens. In lijn met het exponentieel groeiende massatoerisme in de stad, krijgt Amsterdam steeds meer “swapbewoners”: hun relatie met hun leefomgeving is vluchtig en ongeïnteresseerd — een ‘swapervaring’ — eerder dan direct en gemeenschappelijk: “Ze hebben geen hommeles met de ketting, ze bouwen geen relatie op met een lokale fietsenmaker en ze leren niet de kenmerkende geluiden van een eigen fiets kennen. De fiets wordt vervangbaar, en gereduceerd tot een vluchtige ervaring.” Swapfietsers bouwen nauwelijks een band op met de stad waar ze zich in voortbewegen, als gevolg waarvan ze de stad ook niet meer zien als iets waar ze onderdeel van zijn: in de regel zien zij geen gemeenschap waar ze een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor dragen, maar een ruimte waar ze gebruik van kunnen maken. De stad staat als het ware in dienst van de Swapfietser.

Wat betreft de beloftes van Swapfiets moeten we ons niet laten misleiden. Allereerst is Swapfiets géén frisse start-up. Het bedrijf mag dan wel bedacht zijn door een paar idealistische jonge mannen uit Delft, onafhankelijk zijn ze in 2021 allerminst. Zo bedroeg het verlies van Swapfiets in 2018 een schokkende 11,3 miljoen euro. Hoe kan dit? Quote onderzocht de bijzondere gang van zaken binnen Swapfiets en ontdekte dat er al snel na de oprichting van Swapfiets een miljoenenimperium bij betrokken raakte: Pon Bicycle Holding. Daarmee was het met de onafhankelijkheid van Swapfiets gedaan. Quote schrijft het volgende: 

“Swapfiets is geen startup, maar een bedrijfsonderdeel van het Pon-imperium. Wie betaalt, bepaalt.

Pon komt daarbij zijn afspraak als geldschieter na, zo lijkt het. In 2018 had Swapfiets ruim €19,8 miljoen in kas. Daar kunnen heel wat blauwe voorbanden van worden ingekocht en uitgeleend. En dat waren ze ook zeker van plan, want in een piepklein regeltje in de jaarrekening staat een verplichting die gemakshalve buiten de balans is gehouden. 

Voor 2019 hield Swapfiets namelijk rekening met een post van wel €40 miljoen voor de ‘aankoop van fietsen’. Zo, dat zijn er heel wat. En wij kunnen wel raden waar die fietsen zouden worden ingekocht.

We hebben Uitentuis gevraagd om een reactie. Maar hij wenst niet te reageren.” (Gierende verliezen op blauwe bandjes bij Swapfiets)

In dit opzicht is Swapfiets dus net zo fris en onafhankelijk als Uber, Amazon of Apple.

Een tweede fabel die de wereld uit moet worden geholpen is dat Swapfiets duurzaam zou zijn. Natuurlijk is fietsen beter voor het milieu dan autorijden, en Swapfiets zal ongetwijfeld streven naar volledige circulariteit en zero waste. Maar het gedrag van de Swapfietser zorgt ervoor dat er oneindig meer fietsen zullen zijn dan fietsers. De normale fietser heeft immers één fiets die hij of zij dagelijks gebruikt, en hoogstens nog een reservefiets. Maar de belofte van Swapfiets is dat er een nieuwe fiets voor je deur wordt gebracht zodra de jouwe kapot is. Als gevolg hiervan zijn er in een wereld met Swapfiets juist veel méér fietsen dan minder. Hans Stegeman van RTL stelde zichzelf de vraag: “Leidt het feit dat de producent eigenaar blijft van het product echt tot duurzaamheid?” Het antwoord laat zich raden: 

“Helaas, slechts zelden. Nog vaker gebeurt zelfs het omgekeerde. Neem bijvoorbeeld de Swapfiets. De huurprijs is voor veel studenten prima te betalen. Het zorgt ervoor dat ze geen banden meer hoeven te plakken en zich niet te veel zorgen hoeven te maken over hoe ze met de fiets omgaan. En daar is het resultaat ook naar: veel kapotte fietsen en slecht onderhoud. Want waarom zou je je druk maken over het fietsonderhoud als je er per maand betaalt? De aflaten van deze eeuw.”

In andere woorden: iets onpersoonlijks dat niet van jezelf is geniet simpelweg niet dezelfde toewijding als datgene waar je voor hebt gespaard, dat je hebt uitgekozen na een persoonlijke overweging. Het belangrijkste bewijs hiervoor is misschien wel het feit dat er duizenden Swapfietsen staan te verroesten op het Fietsdepot van de Gemeente Amsterdam. Deze worden niet opgehaald, want het is veel makkelijker om een nieuwe fiets te claimen. Overconsumptie en gemakzucht ten top. Zoals Walther Ploos van Amstel uitlegt in De Laatste Meter: “Het niet langer bezitten, maar huren van bijvoorbeeld de Swapfiets leidt tot meer anonimiteit en minder eigen verantwoordelijkheid nemen; ‘Mijn fiets is niet mijn probleem’. De Swapfiets wordt zelfs het ultieme wegwerpartikel. Want als je Swapfiets weg is, dan haal je toch gewoon een nieuwe?”. Deze houding zou ook het asociale parkeergedrag van veel Swapfietsers kunnen verklaren.

Vrijheid, duurzaamheid en esthetiek?

Kelli van der Waals wijst er in haar stuk “Swapfiets: de oplossing voor een niet bestaand probleem” bovendien op dat Swapfiets twee paradoxen in zich draagt. Allereerst, Swapfiets zegt vrijheid te beloven (wat in dit geval betekent: geen zorgen over het onderhoud aan je fiets), maar eigendom over een eigen fiets behelst toch per definitie meer vrijheid dan een contract met kleine lettertjes, maandelijkse afschriften en een opzegtermijn? Jouw vrijheden worden juist ingeperkt als een andere partij bepaalt onder welke condities je iets mag gebruiken. Ten tweede, wat betreft duurzaamheid werkt Swapfiets “een beweging in de hand die tegenovergesteld is aan wat de wereld nodig heeft: namelijk een groter bewustzijn over, en een zorgvuldiger omgang met, onze eindige grondstoffen. Het gemak waarmee de ene Swapfiets voor de ander wordt ingewisseld — een druk op de knop — is consumentisme ten top. En, in tegenstelling tot wat vaak wordt gesuggereerd, helemaal niet anders dan een wegwerpcultuur.” Van der Waals ziet de houding van Swapfiets ten opzichte van haar gebruikers als betuttelend en kinderlijk, en beargumenteert dat de ontzorging die Swapfiets aanbiedt in werkelijkheid “een gebrek aan verantwoordelijkheid en rekenschap” met zich meebrengt. Precies de twee eigenschappen die we dienen te cultiveren in de 21e eeuw, in plaats van in te leveren voor comfort. In dezelfde lijn van redenering moet je jezelf ook het volgende afvragen: mocht je fiets er dusdanig aan toe zijn dat je het zelf niet kunt repareren, steun je dan je lokale fietsenboer, of liever een miljardenbedrijf?

Ten slotte is er nog een esthetisch argument waarom Swapfiets de stad niet ten goede komt. Neem Amsterdam. Deze stad heeft baat bij haar kleurenpalet aan fietsen: de veelzijdigheid en toegankelijkheid van haar fietsverkeer wordt wereldwijd geroemd. Het geratel van ruim 880.000 verschillende fietsen (meer dan het aantal inwoners) verzorgt een onovertroffen kakofonie die Amsterdam Amsterdam maakt, een concert waar de geruisloze Swapfietser weigert aan bij te dragen. Met airpods in de oren verplaatst deze zich door de stad, van A naar B en weer terug naar A; de andere letters van het alfabet kunnen de Swapfietser gestolen worden. Vroeger stond Amsterdam bekend om haar doe-het-zelf, punk-attitude: het provo wittefietsenplan, slapen op de Dam, het afknippen van stropdassen in Café ’t Mandje. Maar deze rauwe, authentieke uitstraling wordt langzaam verruild voor de gestalteloosheid van Nutella-winkels, drassige wafels, rolkoffers, en blauwe banden. In de volksmond: eenheidsworst.

Alhoewel Swapfiets zichzelf dus presenteert als hip, vernieuwend en duurzaam, staat het bedrijf eigenlijk symbool voor de voortdurende gentrificatie van het stadscentrum, de gemakzuchtigheid van massa-consumentisme en — ten slotte — de verontpersoonlijking van de stedelijke gemeenschap. Het idee had mooi kunnen zijn, maar de praktijk toont aan dat de gemakzucht die bedrijven zoals Swapfiets als dienst aanbieden de lelijkste eigenschappen in de mens naar boven haalt. Swapfiets-oprichter Richard Burger beweert overigens dat de Swapfiets wel degelijk kan worden gepersonaliseerd: “[D]e meesten sluiten een abonnement af voor een langere termijn, waardoor ze er toch een beetje aan gehecht raken. Voor de herkenbaarheid plakken ze er bijvoorbeeld een sticker op.’” (Radar+, “Duurzaam Ondernemen: Swapfiets”). Als dat de heer Burger zijn idee van persoonlijkheid is hoop ik nooit op een feestje naast hem te hoeven zitten. 

Bronnen

“Duurzaam ondernemen: Swapfiets”. Radar+, https://radarplus.nl/duurzaam-ondernemen-swapfiets/. Bezocht op 26 maart 2021.

Lagerwaard, Pieter. “Swap-bewoners”. De Groene Amsterdammer, 1 augustus 2019, https://www.groene.nl/artikel/swap-bewoners. Bezocht op 25 maart 2021.

Molenaar, Jeroen. “Gierende verliezen op blauwe bandjes bij Swapfiets”. Quote, 8 januari 2020, https://www.quotenet.nl/nieuws/a30438924/gierende-verliezen-op-blauwe-bandjes-bij-swapfiets/. Bezocht op 26 maart 2021.

Stegeman, Hans. “Nee, huurconcepten als Swapfiets en Bundles zijn niet duurzaam.” RTL Nieuws, 6 december 2019, https://www.rtlnieuws.nl/economie/opinie/column/4946581/huren-kopen-swapfiets-bundles-duurzaam-product-als-dienst. Bezocht op 25 maart 2021.

“Swapfiets maakt verlies van ruim 11 miljoen (ook al stikt het in Groningen van de populaire blauwe voorbanden)”. Dagblad van het Noorden, 10 januari 2020, https://www.dvhn.nl/groningen/Swapfiets-maakt-verlies-van-ruim-11-miljoen-ook-al-stikt-het-in-Groningen-van-de-populaire-blauwe-voorbanden-25223701.html. Bezocht op 26 maart 2021.

Van der Waals, Kelli. “Swapfiets: de oplossing voor een niet-bestaand probleem”. Vrij Nederland, 20 november 2019. https://www.vn.nl/swapfiets/. Bezocht op 26 maart 2021.

“Zygmunt Bauman”. Filosofie, https://www.filosofie.nl/filosoof/zygmunt-bauman/. Bezocht op 26 maart 2021.

7 Shares:
You May Also Like