1. Toch gegrepen
Aanvankelijk verzette ik mij tegen zo’n wekenlange onderdompeling in die natuurlijk oogverblindend in beeld gebrachte habitat van de hogere Engelse landadel. Door die waanzinnige cast en die messcherpe dialogen werd ik er zappende weg via BBC First toch ingezogen. Na er met volle teugen van te hebben genoten, begon ik mezelf af te vragen waar ik nou eigenlijk al die tijd naar had zitten kijken. De vraag die een dergelijk nauwgezette weergave van een verdwenen wereld (een kostuumdrama) wel haast vanzelfsprekend oproept, is of de daaruit opstijgende moraal ook een realistisch beeld geeft van de mores van de hogere, Engelse landadel uit die tijd, alsmede de maatschappelijke verhoudingen in die periode. Volgens Polidoro is dat niet het geval en verkondigt Downton Abbey in plaats daarvan een coherente ideologie, oftewel de manier waarop de Britse hogere adel zich zelf en haar rol in de Britse samenleving ziet. Volgens Katherine Byrne bevat dit bovendien de impliciete boodschap dat hun Groot Brittanië succesvoller zou zijn dan het huidige (zie paragraaf 4). In paragraaf 5 bespreek ik het volgens Polidoro binnen Downton Abbey steeds terugkerende narratieve schema waarbij de aristocratie als een heilige ruimte wordt voorgesteld waarvan de schending van haar grenzen om een ‘offer’ vraagt.

Fellowes kreeg Oscar voor scenario van Robert Altmans Gosford Park (2001)
De serie telt zes jaargangen die van 2010 t/m 2015 door het Britse ITV op televisie werden uitgezonden. Downton Abbey won veel prijzen (waaronder drie Golden Globes) en wordt doorgaans beschouwd als een kritisch en commercieel succes. In 2016 kwam de gelijknamige film uit die in december 2021 een vervolg krijgt. Vanaf morgen zijn alle afleveringen te zien op Netflix. Eigenlijk is dit artikel bedoeld voor mensen die de serie al hebben gezien. Wanneer je het onbevangen wilt zien, kun je dit beter pas daarna lezen.De regisseur van Downton Abbey, Julian Fellowes, won een Oscar voor het scenario van het door Robert Altman geregisseerde Gosford Park (2001).[1][2] In eerste instantie was Downton Abbey als een spin-off bedoeld. Waar in de ruim twee uur durende zwarte komedie Gosford Park het oplossen van een in een Engels landhuis gepleegde moord centraal staat, neemt regisseur Julian Fellowes in het tweeënvijftig delige kostuumdrama Downton Abbey de tijd om de wereld van deze hogere Engelse landadel minutieus in beeld te brengen. Beide ensemblefilms portretteren twee gescheiden Britse werelden levend onder één dak: boven de adel en onder de bediening. In een ensemblefilm krijgen meerdere hoofdpersonen (en plotlijnen) grofweg dezelfde hoeveelheid schermtijd. Een ideale vorm om een bepaald milieu te schilderen.
De Amerikaanse Vanity Fair schreef in september 2015 dat koningin Elizabeth er een sport van maakte om in Downton Abbey eventuele anachronismen (iets wat niet in die tijd past) te ontdekken. Die sport is alleen leuk als er niet zoveel inzitten. Maar als er dan na WO I een medaille wordt opgespeld die pas werd geïntroduceerd naar aanleiding van WO II is het natuurlijk raak. “’She loves to pick out the mistakes’, reveals At Home with the Queen author Brian Hoey to People. (…) ‘They do tend to get it right,’ Hoey says of the drama’s producers.” Dit laatste is een breed gedragen conclusie.

2. Pride & Prejudice Revisited
Via het openingsshot van de serie kijken we naar een stoomtrein die de onherroepelijk voortdenderende moderne tijd lijkt te symboliseren. In de startplotscène hoort Lord Grantham (o.b.a. Robert Crawley) per telegram dat zijn neef en diens zoon tijdens de onvoorstelbare ramp met de RMS Titanic  ̶  een voorbode van de ondergang van de Britse adel  ̶  zijn omgekomen. Voor Robert Crawley (Hugh Bonneville) levert dit ook een urgent probleem op. Omdat de titel van graaf volgens het Engelse erfrecht slechts overdraagbaar is op een mannelijke erfgenaam zou oudste dochter Mary namelijk met deze achterneef trouwen. Want net als Mr Bennet uit Jane Austens zedenroman Pride & Prejudice (1813) heeft Lord Grantham alleen dochters (geen vijf maar drie).Toen zijn estate eerder in financieel gevaar verkeerde, was Lord Grantham met de rijke Joods-Amerikaanse Cora getrouwd. Een voorbeeld van een zogenoemde Buccanneer: Een rijke Amerikaanse op zoek naar een arme maar adellijke Britse heer. Toch worden Robert en Cora gelukkig met elkaar, en zij schenkt hem drie dochters: de oudste is lady Mary, een met sneeuw bedekte ijzige vulkaan die je om een boodschap kunt sturen en waarop de hoop van de familie dus gevestigd is, hoewel ze zich soms akelig opstelt. Dit laatste vooral jegens de sociaal wat onhandige lady Edith die af en toe wat realiteitszin mist en soms wat zeurderig kan zijn; en tenslotte de engelachtige lady Sybil, de prachtige Benjamina, de mooiste van deze drie in volle bloei staande dochters. Een bloei die altijd een wat onzekere, zenuwachtige periode inluidt die wordt afgesloten met een rite de passage. Met name Lady Mary lijkt rijp voor de pluk. De plot voortstuwende vraag: Hoe kunnen dat vermogen (van Cora) en die adellijke titel (van Lord Grantham) via een huwelijk van Mary samen in de familie worden gehouden?

Diner standaard in livrei en avondjurk
Potentiële huwelijkskandidaten worden ‘s avonds uitgenodigd voor een in livrei of avondjurk genoten diner met overnachting in een logeerkamer. Al in de derde aflevering van de eerste serie wordt Lady Mary in haar eigen slaapkamer geschaakt door de voor deze gelegenheid slechts in nachtgewaad geklede zoon van de Turkse minister, de zeer aantrekkelijke Kemal Pamuk. Tijdens de vossenjacht en het diner was het flirten niet van de lucht. Via chantage van een gecompromitteerde bediende (Barrows) weet Mr. Pamuk haar slaapkamer te lokaliseren. Plots staat hij daar eenmaal in dat gebloemde, zijden jasje tot net boven de knieën. Nu om hulp roepen zou haar reputatieschade onherroepelijk maken. Niet geheel met tegenzin geeft ze zich er daarom maar aan over. ‘s Morgens blijkt Mr. Pamuk in haar sponde te zijn overleden. Ohlala, dat betekent een potentieel schandaal. Met behulp van haar moeder Cora en haar kamenierster Anna wordt het stoffelijk overschot naar de logeerkamer gebracht. Over de gebeurtenissen tijdens deze nacht komen wij als kijkers niets te weten. No sex please, we’re British. Uiteindelijk trouwt Mary met de nog verdere neef Matthew Crawley, en samen krijgen zij een zoon waardoor Lord Grantham zijn opvolger heeft. Na het overlijden van Matthew blijven de pogingen van Lady Mary om een nieuwe levensgezel te vinden een centraal thema.

3. De Engelse butler ‘on the brink of extinction’
In plaats van op de bovenverdieping krijgt het tweede thema  ̶ De Engelse butler ‘on the brink of extinction’ ̶  vooral op de benedenverdieping zijn beslag.
‘That is exactly what I am afraid of’, brombeert butler Carson (een geweldige Jim Carter) na een radio-uitzending van een speech van Koning George V, die december 1924 door alle bewoners in de ontvangsthal van Downton Abbey (ep.9, s.5) wordt bijgewoond. Dit nadat Lord Grantham ‒ bepaald geen early adapter ‒ na afloop toch enthousiast blijkt over de voordelen van de radio, en de hartstochtelijk in die vooruitgang gelovende, studerende assistent kok Daisy (Sophie McShera), verzot op die nieuwe elektrische keukenapparaten, vervolgens verrukt uitroept dat de moderne tijden niet aan Downton Abbey voorbij zullen gaan.
‘Butlers zijn conservatiever dan hun werkgevers’, merkte de in parels van one-liners grossierende moeder van de graaf, de Douairière, al op. De butler staat immers eerder op straat dan his Lordship. Natuurlijk was Carson tegen de eerste Labourregering die in 1924 aantrad. Maar het zou zijn tijd wel duren. De vooruitzichten zijn minder florissant voor de vileine footman (lakei) Barrows (Robert James-Collier), de wat stuntelige valet (persoonlijke bediende) Molesley (Kevin Doyle), de Douairières excentrieke butler Spratt (een verrukkelijke Jeremy Swift) en Lord Sinderby’s butler, de chagrijnige en hautaine Stowell (een geweldige Alun Armstrong die vanwege de uiterlijke overeenkomst geknipt zou zijn voor de rol van de wat oudere Van Morrison in een biopic over diens leven).

4. De coherente, ideologische boodschap achter Downton Abbey
De vraag die deze nauwgezette weergave van een verdwenen wereld oproept, is of het daarin geleefde leven en de daaruit opstijgende moraal inderdaad ook een realistisch beeld geeft van de mores van de hogere, Engelse landadel uit die periode. In het al eerder genoemde, zeer leesbare, via internet te downloaden artikel Serial Sacrifices, a Semiotic Analysis of Downton Abbey Ideology maakt semioticus Piero Polidoro  ̶  aan de hand van de theorie van zijn illustere voorganger Umberto Eco[3]  ̶  aannemelijk dat Downton Abbey geen representatie is van een echte wereld, maar van een mogelijke wereld. In plaats van een realistisch beeld krijgt de kijker een ideaalbeeld voorgeschoteld: de wijze waarop de hogere Engelse adel zichzelf graag ziet. Wat feitelijk cultureel is gevormd wordt vervolgens als natuurlijk voorgesteld. Gezien het feit dat maker baron Julian Fellowes lid is van het Britse Hogerhuis niet zo gek.

Een laat voorbeeld van een heritage film
Downton Abbey vormt daarmee een (laat) voorbeeld van wat critici daarvan een heritage film noemen. Binnen dat genre wordt met een weinig realistische, nostalgische blik naar het (Britse) verleden gekeken. Met name de zogenoemde Edwardiaanse tijd (1901-1914) blijkt onverminderd populair. Tot die tijd bezat Groot-Brittannië een rijk waar de zon nooit onderging. Het is niet toevallig dat de heritage film opkwam tijdens de door crisis gekenmerkte jaren tachtig waarin Margaret Thatcher premier was. In zijn artikel (p. 6) citeert Polidoro Katherine Byrne[4]: “The Abbey itself deliberately functions as a microcosm for the state, and it is difficult to ignore the implication that twenty-first century Britain would be more successful if it were organized in the same hierarchal way, even if that is not necessarily right to the modern mind.” Volgens Polidoro verkondigt Downton Abbey een coherente ideologische boodschap. Met een looptijd van zes jaar is een serie daarvoor veel geschikter dan een film van twee uur. In de volgende subparagraaf ga ik nader in op de theorie van Polidoro.

5. De geïdealiseerde klassenverhouding nader beschouwd
In deze subparagraaf vertrek ik vanuit het hiervoor weergegeven citaat van Byrne en bespreek ik wat voor mij de kern vormt van paragrafen 4, 5, 7 en 8 uit Polidoro’s artikel. Daarin hij legt hij een aantal aspecten bloot van de conservatieve ideologie die schuilgaat achter Downton Abbey. Zo wordt de sociale ongelijkheid (sociale stratificatie), die als een van de meest relevante kenmerken van de Engelse klassenmaatschappij gezien, daarin doorgevoerd tot in de ruimtelijke organisatie (upstairs, downstairs): op de bovenverdieping de vertrekken van de adel en op de benedenverdieping de werkruimten van de bediening die zelf in de toren woonden. Liften bestonden immers nog niet.[5]
Er zijn drie hoofdklassen: aristocratie, middenklasse en werkende klasse die ook weer verder worden onderverdeeld. Aan het hoofd van de aristocratie staat de koning, daarna volgen de aartshertog, de hertog, de markies (Bertie Pelham, de latere man van Lady Edith, erft deze titel), de graaf (o.a. Lord Grantham) en de baron. Ook het onderscheid tussen de hogere, midden en lagere middenklasse blijkt in de serie van groot belang. Meerdere aanzoekers  ̶  verre neef, advocaat en later echtgenoot Matthew Crawley en krantenmagnaat Sir Richard Carlisle  ̶  van Lady Mary zijn als ondernemers lid van de hogere middenklasse die voor de status van de aristocratie feitelijk de grootste bedreiging vormt. Daarom schuurt het ook in de serie tussen aristocratie en hogere middenklasse (tevens een centraal thema in de film Howards End (1992)) meer dan tussen aristocratie en middenklasse aldus Polidoro. Lord Grantham kijkt neer op krantenmagnaat en nouveau riche Sir Richard Carlisle, die voor een ander normen & waarden stelsel staat dan het zijne.
De hogere middenklasse gaat zakelijker om met het minimum aan bedienden die zij aanhouden. De relaties tussen de aristocratische Crawleys en hun bedienden zijn hecht maar altijd asymmetrisch. Carson kan soms een vaderfiguur zijn voor lady Mary, maar zij bepaalt wanneer dat is toegestaan (ep.1, s.4). Als de anders dan Carlisle wel zeer correcte Matthew na zijn huwelijk met Mary op Downton Abbey gaat wonen, heeft hij er moeite mee dat hij met Molesley een valet krijgt toegewezen die hem ook gaat helpen met aankleden. In eerste instantie weigert hij.ROBERT: Is that quite fair? To deprive a man of his livelihood, when he’s done nothing wrong?
MATTHEW: Well, I wouldn’t quite put it-that way.
ROBERT: Your mother derives satisfaction from her work at the hospital, I think? Some sense of self worth?
MATTHEW: Certainly.
ROBERT: Would you really deny the same to poor old Molesley? And when you are master here? Is the butler to be dismissed? Or the footmen? How many maids or kitchen staff will be allowed to stay? Or must everyone be driven out? We all have different parts to play, Matthew. And we must all be allowed to play them (ep.2, s.1)

Na Matthews plotselinge overlijden (ep.2, s.1) na een auto-ongeluk verliest Molesley alsnog zijn baan. Wanneer hij later terugkeert als first footman moet hij weer witte handschoenen dragen, hetgeen hij terecht als een demotie beschouwt. Ondertussen zijn wij aangeland op de benedenverdieping van Downton Abbey waar de werkruimtes zijn gevestigd en waar butler Carson als een generaal zijn troepen met militaire precisie aanvoert. De mannelijke bediening in aflopende rang: de vice-butler, de valet (persoonlijke bediende), de first footman, en tenslotte de footmen.
Wanneer Carson later trouwt met hoofd huishouding Mrs. Hughes (Phyllis Logan) is het plaatje van Downton Abbey compleet. Bovenaan de koning en koningin van Groot-Brittannië, vervolgens graaf en gravin Grantham en tenslotte butler Carson en hoofd huishouding Mrs. Hughes.[6] De ideologische boodschap is dat deze sociale orde ervoor zorgt dat iedere deelnemer een (rechtmatig) deel van de voorspoed en het geluk toekomt, en dat het daarom in ieders belang is om deze sociale orde te bewaken.
Naast deze in de huiselijke bediening (in service ofwel ‘in bij een mevrouw’) werkende mensen is de fabrieksarbeider een opvallende afwezige. De schrijnende situatie van het zogenoemde lompenproletariaat past niet in het harmonieuze plaatje van de in Downton Abbey afgebeelde agrarische samenleving. Een samenleving die in werkelijkheid niet agrarisch maar industrieel was.

Gecontroleerde verandering blijft mogelijk
Binnen een goed gestructureerde samenleving als de Engelse blijft een zekere mate van gecontroleerde verandering mogelijk. Dat dit zijn absolute beperkingen kent, blijkt volgens Polidoro uit het terugkerende narratieve schema waarbij van een personage dat de grenzen rondom de heilige ruimte van de aristocratie niet respecteert (Sybil en Matthew Crawley, Michael Gregson en Tom Branson) een offer wordt gevraagd:
“Anthropology considers sacrifice as a ritualized offering to the gods, but its function and phenomenology may vary. Here it is not to be considered literally: there is no ritual nor explicit offering, but the very essence of what De Heusch describes – something or someone is sacrificed to repair a violation of the sacred order – is clearly present.” (Polidoro, p. 22)
Sybil en Matthew Crawley en de amaibele Michael Gregson overlijden opvallend vroeg in de serie. Voormalig chauffeur Tom Branson en Sybil worden gedwongen om Downton Abbey te verlaten, en nadat ze zijn teruggekeerd overlijdt Sybil na de geboorte van hun dochter in het kraambed. Los daarvan lijkt Tom Bransons toetreding  ̶  hij wordt later zelfs estate manager  ̶  tot de hogere klasse wel opvallend succesvol.

6. Slot
Downton Abbey weerspiegelt het beeld dat de Britse hogere adel van zichzelf en van Engeland heeft. De aristocratie vormt de morele en economische motor van de samenleving. Nostalgie zegt meer over de eigen tijd dan over de geportretteerde tijd merkt Polidoro op. Wanneer die Brexit inderdaad deels gebaseerd is op valse nostalgie kleven er wel risico’s aan. Wanneer een verhaal al te zeer een vehikel blijkt voor een ideologische boodschap lijkt dat afbreuk te doen aan haar kunstzinnige waarde. Is Pride & Prejudice daarom wel een meesterwerk en Downton Abbey niet? Een nogal kritische recensent van de film Titanic (1997) besloot zijn tekst ooit met de verzuchting dat ze nergens een schip zo konden laten zinken als in Hollywood. Iets soortgelijks geldt ten aanzien van het Britse talent voor kostuumdrama’s: It’s doing a job on you, but it’s doing it well, aldus Vanity Fairs Richard Lawson. Waarvan akte.


[1] Gosford Park (2001) was qua thematiek sterk beïnvloed door Jean Renoirs klassieker La Règle du jeu (The Rules of the Game) uit 1939.

[2] M*A*S*H (1970) ‒ met de oorlog in Korea als achtergrond, en de oorlog in Vietnam in gedachten ‒ was de eerste film (ook een zwarte komedie) die Robert Altman op deze manier had geregisseerd.

[3] De auteur van het schitterend geschreven en ook prachtig verfilmde De naam van de roos (1986).

[4] Byrne, Katherine, “Adapting heritage: Class and Conservatism in Downton Abbey”, Rethinking History: The Journal of Theory and Practice, 18.3 (2014), p.311-327.

[5] De naam van een Britse televisieserie die liep van 1971 t/m 1975.

[6] Anders dan de butler in Remains of the day (1993) spreekt Carson zijn liefde wel uit.

0 Shares:
You May Also Like
Lees verhaal

Exclusief interview met Elzo Durt

Met dit interview maak ik kennis met de kunstenaar achter de albumcovers. Hij heeft een mythische, mystieke vibe; psychedelisch en af en toe een beetje duister.